Učenje srpskog jezika kao stranog u kontekstu regionalnog jezika (BHS)
Na osnovu mog iskustva u radu sa učenicima iz različitih delova sveta, posebno iz zemalja kao što su Velika Britanija, Sjedinjene Američke Države, Kanada, Angola, Portugalija, Brazil, Norveška, Danska, Kina i mnogih drugih, susretao sam se sa čestim pitanjima u vezi sličnosti i razlika u jeziku koji govore narodi u bivšim jugoslovenskim republikama.
Obično bi takve časove počinjao puštanjem pesme „Jugoslavijo“ preko koje sam želeo da učenicima pokažem kako bi mogli da saznaju više o kontekstu stvaranja zajedničkog jezika u bivšoj Jugoslaviji. Pesma „Jugoslavijo“ je bila objavljena u vreme kada se ova država menjala i evoluirala. Tekst je govorio o vrednostima i idealima širenja bratstva i jedinstva u zemlji, od Vardara pa do Triglava. Ova pesma je privukla pažnju i izvan Jugoslavije, osobito među Jugoslovenskom dijasporom koja je bila na radu u inostranstvu. Tako je postala simbol jedinstva i identiteta za mnoge Jugoslovene širom sveta.
Razgovori o jeziku nakon raspada Jugoslavije
U poslednjem delu 20. veka, kontekstom jugoslovenskog sukoba i građanskog rata na ovim prostorima dolazi do političkih promena u nazivima za ono što je nekad bilo poznato kao srpskohrvatski jezik. Taj jezik je preimenovan na političkom nivou u srpski, hrvatski, bosanski (bošnjački) i kasnije u crnogorski jezik. U novijem periodu, pojavila se i tzv. BHS varijanta, koja predstavlja skraćenicu za bosanski, hrvatski i srpski jezik. Međutim, nesporazumi o tome da li je reč o različitim jezicima ili različitim varijantama istog jezika i da li je potrebno imenovati ih posebno, i dalje su predmet različitih diskusija. To vodi ka različitim gledištima i stavovima u vezi sa nazivima i karakteristikama ovih jezika.
Nastava srpskog kao stranog i zavičajnog jezika
Na naprednijim nivoima učenja srpskog jezika kao stranog, izučavanje zanimljivih osobina hrvatske, bosanske (bošnjačke) i crnogorske varijante jezika može biti korisno za studente. Upoznavanje sa različitim jezičkim oblicima može obogatiti njihovo razumevanje, ali i poštovanje različitosti i kulture koja stoji iza svake od ovih varijanti, naročito zbog toga što je zajednica svih ovih naroda u dijaspori povezana i upućena jedna na drugu upravo zbog međusobnog savršenog razumevanja.
Izuzetno je važno razumeti da li su ovi jezici varijante istog jezika ili posebni jezici u sebi, te upititi studente na razlike i sličnosti između njih. Obaveza dobrog metodičara srpskog kao stranog i zavičajnog jezika na višim nivoima jeste prenos znanja o glavnim karakteristikama svake varijante, što doprinosi bogatstvu i raznoobraznosti jezičke prakse.
Govorite li zajednički?
Srpski, hrvatski, bošnjački i crnogorski, u lingvističkom smislu, formiraju kontinuum koji predstavlja jedan jezik. Ovo tvrdim zbog zajedničke osnovne strukture i mogućnosti govornika ovih jezika da međusobno komuniciraju bez potrebe za prevodiocem.
Nakon raspada Jugoslavije krajem 20. veka, ovaj zajednički jezik je preimenovan u različite jezike: srpski, hrvatski, bosanski (bošnjački) i crnogorski. Ipak, svi oni pripadaju istoj južnoslovenskoj jezičkoj grupi i dele sličnosti u izrazu.
Imenovanje ovog jezika predstavlja izazov, pošto ranije korišćeni termini nisu upotrebljivi ili prihvatljivi u svim zemljama gde se govori ovim jezikom. Postoji predlog za kompleksnijim imenom koje obuhvata sve ove komponente, ali to je nepraktično za svakodnevnu upotrebu.
Jezik o kome govorimo ima različite varijante, ali sve one predstavljaju različite izražaje istih osnovnih karakteristika. Tako, hrvatski i bosancki se mogu posmatrati kao varijante, dok je crnogorski u suštini srpski i ima ijekavski izgovor.
Ipak, uprkos ovim razlikama, ovi jezici imaju zajedničke temelje koji im omogućavaju razumevanje i komunikaciju među govornicima. Oni dele istoriju, kulturu i mnoge sličnosti u gramatici, leksici i izgovoru. Učenje i razumevanje ovih sličnosti može biti od velike koristi za ljude koji uče ovaj jezik kao strani.
Ova kompleksnost jezika dolazi iz činjenice da je on imao različite istorijske i kulturne uticaje tokom vremena. Odličan primer ovoga je pesma „Jugoslavijo“ koja je postala simbol jedinstva i identiteta za mnoge Jugoslovene širom sveta, uključujući i jugoslovensku dijasporu koja je bila na radu u inostranstvu. Danas po rečima mojih studenata gotovo da ne postoji proslava u „našim“ kafanama koja ne otpočne svoja slavlja ovom nezvaničnom novokomponovanom himnom.
Evropski jeziki standard i termin BHS jezik
U poslednje vreme, postoji razgovor o bosanskom (bošnjačkom), hrvatskom i srpskom jeziku kao delu koji zajedno čine „BHS kompleks“, ili pojednostavljeno, BHS jezik. Ova abreviatura, stvorena od prvih slova u azbučnom redosledu, zamenila je prethodni termin „srpskohrvatski“. Izgleda da je ova promena nastala iz praktičnih razloga, pre svega u zapadnim društvima, gde su lektorati „našeg“ jezika pretvoreni u lektorate prilagođene novoj društvenoj stvarnosti – pojednostavljujući angažovanje jednog nastavnika ili prevodioca umesto trojice.
Osim praktičnih, postoje i potencijalno politički motivi. Ujedinjavanje jezika, kao i saradnja u oblastima kao što su ekonomija i kultura, može stvoriti osnovu za pomirenje među veoma zapaljivim nacionalnim stavovima na ovim prostorima posle devedesetih godina 20. veka. „BHS kompleks“ ili BHS jezik, međutim, nema precizno definisanu prirodu – ni teoretski, ni praktično.
Dijaspora i učenje srpskog jezika kao stranog i zavičajnog
Na početnim nivoima učenja srpskog kao stranog ili zavičajnog jezika, smatram da je korisno da se slušaoci, možda već od nivoa B1, upoznaju sa osnovnim osobinama hrvatske i bosanske jezičke varijante. Ovo bi trebalo da važi i za nastavnike koji predaju hrvatski ili bosanski jezik, koji bi u kasnijoj fazi učenja polaznicima objašnjavali specifičnosti srpske i bošnjačke, odnosno srpske i hrvatske varijante.
Insistiranje na ovakvom integralnom pristupu u nastavi omogućuje učenicima da najbolje iskoriste svoje znanje u svakodnevnoj komunikaciji i obavljanju različitih poslova, kao što su međusobna komunikacija u našem regionu i prevođenje reginalne književnosti i drugih neumetničkih spisa. Međutim, ovaj pristup zahteva dodatni napor od nastavnika, posebno zato što je često slučaj da nastavnik dobro poznaje samo jednu jezičku varijantu, onu kojom se sam koristio i koja je bila fokus njegovih studija. Iz tog razloga, dobar predavač bi trebalo da u svoj metodički pristup uključi i ove oblasti iz razloga što je izučavanje „našeg“ jezika neodvojivo od konteksta regionalnog razumevanja.
Na svojim časovima srpskog jezika kao stranog i zavičajnog jezika u Akademskom centru znanja, studenti će posle osnovnog kursa srpskog imati priliku da se upoznaju sa karakteristikama hrvatske, bosanske i crnogorske varijante prema precizno utvrđenom programu našeg tima. Analizom i vežbanjem celih tekstova, studenti će biti u mogućnosti da primete sličnosti sa srpskim tekstovima u osnovnim jezičkim elementima, kao i eventualne razlike.
Par reči o metodičkom pristupu i razlikama u varijantama na višim nivoima
Jedan od karakterističnih elemenata srpskog jezičkog standarda je dvoizgovornost, što podrazumeva ravnopravnu upotrebu ekavskog i ijekavskog izgovora. U nastavi srpskog za strance, koristi se samo jedan izgovor, a drugi se uče na naprednijim nivoima.
Milorad Dešić navodi kako hrvatski jezički standard, za razliku, koristi samo ijekavski izgovor. Postavlja se pitanje da li su ijekavski izgovori jednaki u srpskom i hrvatskom. U jednosložnoj zameni nekadašnjeg glasa „jat“, pokazuje se sličnost: pjesma, djeca (srpski ekavski pesma, deca). Međutim, razlike se javljaju u dvosložnoj zameni „jata“: u srpskoj ijekavici dva su sloga – lijep, lijepa—pa, dok je u hrvatskoj ijekavici ije dvosložno pisano, ali izgovara se kao jednosložno – lijep, lijepa (sa akcentom sličnim ekavskom izgovoru: lep, lepa).
Rad sa književnim akcentom je izazovan, i to kako pri učenju srpskog kao stranog jezika, tako i kao maternjeg. Upoznajemo strance sa standardnim akcentom postepeno, popravljajući ga nežno od samog početka kad izgovaraju pojedinačne reči ili kraće i jednostavnije rečenice. Kasnije faze učenja nam omogućavaju da se zajedno sa učenicima usmerimo ka osnovnim pravilima akcentuacije. Iako postoje određene razlike u akcentovanju nekih reči i oblika između srpskog i hrvatskog jezika, osnovna pravila su slična u obe varijante. Ipak, postoje pojedine kategorije gde ima izuzetaka od ovih pravila.
U srpskom jeziku, primeri gde se l menja u o su: vo, so, sto. U hrvatskom, l ostaje u rečima kao što su: vol, sol, stol. Dodatno, u hrvatskom standardu se zadržava konsonant h u rečima kao što su: duhan, kuhati, kihati, dok se u srpskom jeziku taj konsonant često zamenjuje sa v ili j: duvan, kuvati, kijati. Konsonant h se koristi u rečima u hrvatskom jeziku kao što su: hrvati se, hrvač, hrđa, dok su u srpskom standardu oblici bez h: rvati se, rvač, rđa. Napominjemo i da je evropska novčana jedinica u Srbiji i Republici Srpskoj evro (sa v), dok je u Hrvatskoj i Crnoj Gori euro (sa u).
Poređenje srpske i hrvatske varijante može da ukaže na morfološke razlike u građenju reči. Neke imence imaju različite deklinacijske tipove i rod: poseta/posjeta – posjet, deponija – deponij (ž.rod), aluminijum – aluminij (m.rod). Prema različitim završetcima, u srpskom se pojavljuje –ijum, dok je u hrvatskom češće –ij: kriterijum – kriterij, aluminijum – aluminij. Razlike postoje i kod određenih imena na –at(a) i –ist(a): srpske imenice uključuju ž.rod i množinu u m.rodu, dok su u hrvatskom u m.rodu. Iako neki prefiksi i sufiksi nemaju isti oblik, oni imaju isto značenje: odbrana (srpski) – obrana (hrvatski), saradnik – suradnik. U oba jezika, komparativni oblici prideva su slični. Upitno-odnosne zamjenice se malo razlikuju: ko i šta u srpskom, tko i što u hrvatskom. Lična povratna zamenica si u dativu postoji samo u hrvatskom. Zbirni brojevi sa sufiksom –oro su u srpskom, a sa –ero u hrvatskom. Ima glagola sa sufiksom –ira- u oba jezika, ali neki u hrvatskom imaju oblik na –ova- i –isa- u srpskom: dirigirati – dirigovati.
Iako su osnovne reči u srpskom i hrvatskoj varijanti jako slične, ima izvesnih razlika. Na primer, u srpskom se češće koriste reči stranog porekla, što čini učenje leksike lakšim za strance. U hrvatskom postoji izrazit purizam, a njihov rečnik je bogatiji neologizmima i arhaizmima kao što su „veleposlanstvo“, „prosvjed“, „djelatnik“ i „nogomet“. Nazivi meseci u godini razlikuju se u srpskom i hrvatskom jeziku. Na primer, u srpskom koristimo reči kao „januar“, „februar“, „mart“ itd., dok u hrvatskom upotrebljavaju „siječanj“, „veljača“, „ožujak“ itd. Postoje različiti termini za društveni život i politiku, obrazovanje, umetnost, privredu, administraciju, sport, porodicu i ostale oblasti u oba jezika. Jedna od najmanjih razlika može biti u izrazu frazeologizama, gde je razlika u samo jednom glasu. Na primer, izraz „staviti tačku na nešto“ u srpskom je „staviti točku na nešto“ u hrvatskom.
Da, u srpskom jeziku ćirilica i latinica se oba koriste kao ravnopravna pisma. Obrazovani govornici i stranci koji uče srpski trebalo bi da budu upoznati sa oba pisma, sa naglaskom na ćirilicu kao tradicionalnom pismu srpskog jezika. Nasuprot tome, u hrvatskoj varijanti jezika, uglavnom se koristi samo latinično pismo.
Jugoslavijo, Jugoslavijo…
Zaključujući razgovor o jezicima na Balkanu, mogli bismo reći da Srbi, Hrvati, Bosanci i Crnogorci koriste različite varijante istog jezika – srpski, hrvatski i bosanski. Nazivi jezika, ma šta bili, manje su bitni od same njegove suštine. Ne zanima nas da li je ovo srpskohrvatski, BHS, srpski, hrvatski, ili bosanski – bitno je da se razumemo!
Razlike između ovih varijanti nisu tolike da ugrožavaju našu mogućnost za razumevanje. Kad učimo ovaj jezik kao strani, treba da prihvatimo sve varijante, što nam omogućava da razgovaramo sa svima.
Nema potrebe da se zbunjujemo – najbitnije je da se zabavimo i učimo. Ako ikada naučimo da razlikujemo ove varijante, toliko ćemo biti dobri u ovom jeziku da ćemo možda i sami im dati novi naziv!
Ipak, kad dublje uđemo u učenje, moramo da shvatimo sve finese i specifičnosti drugih varijanti. Tako ćemo razumeti ove varijante i biti stručni u svim aspektima jezika.
Pozivamo vas da kroz ovu jezičku avanturu vidite Balkan kroz nešto drugačiju perspektivu, dođite na naše časove u Akademskom centru znanja! Za sve vas, od novajlija do onih koji su odavno zaboravili reči našeg jezika, upisi za naše novo izdanje kurseva su otvoreni!
Pozivamo ljude iz mešovitih brakova, one koji su odavno napustili naš jezik, kao i sve strance koji vole Balkan, da nam se pridruže i osveže svoje jezičke veštine. Jer, za Balkan i jezik ima mesta u svima nama, zar ne?
Prijave su putem ovog linka.
Autor: Marko Radulović, profesor književnosti i srpskog jezika
